อูลามา กีฬาบอลโบราณอายุ 3,400 ปี ที่ยังอยู่รอดในเม็กซิโก

ลอสยานิโตส เม็กซิโก (AP) — บนสนามดินตามแนวชายฝั่งแปซิฟิกของเม็กซิโก (Mexico) ลูกพี่ลูกน้อง 5 คนวัย 8-13 ปี ถอดเสื้อและรองเท้า ผู้ใหญ่ที่อยู่ใกล้ๆ ช่วยพวกเขาผูก "ฟาฮาโด" (fajado) แบบยุคก่อนสเปน รัดผ้าเตี่ยวและเข็มขัดหนังที่พันรอบสะโพก

เด็กๆ ตระกูลโอซูนา (Osuna) คว้าลูกบอลยางหนัก 3.2 กิโลกรัม หรือประมาณ 7 ปอนด์ หรือเจ็ดเท่าของลูกฟุตบอล แล้วเริ่มเล่น ใช้ได้แค่สะโพกแตะลูกบอลเท่านั้น ทำให้ผู้เล่นต้องกระโดดขึ้นกลางอากาศ หรือพุ่งตัวลงเมื่อบอลกลิ้งใกล้พื้น

เพื่อเตรียมเป็นเจ้าภาพร่วมฟุตบอลโลก FIFA ปี พ.ศ. 2569 (ค.ศ. 2026) เม็กซิโกย้อนกลับไปดูกีฬาทีมที่เก่าแก่ที่สุดอายุ 3,400 ปี อย่างกีฬาบอลโบราณที่เรียกว่า "อูลามา" พิธีกรรมที่เกือบถูกทำลายไปในยุคที่สเปนเข้ายึดครอง รอดมาได้แค่ในพื้นที่ห่างไกลทางภาคตะวันตกเฉียงเหนือของเม็กซิโก ก่อนจะกลับมาเฟื่องฟูอีกครั้งในช่วงปลายศตวรรษที่ 20 ปัจจุบันทางการและผู้เล่นยุคใหม่กำลังใช้กระแสฟุตบอลนานาชาติเพื่อจุดประกายความสนใจในกีฬาโบราณนี้อีกครั้ง

ผู้เล่นยอมรับว่าการท่องเที่ยวเป็นตัวจุดประกายให้กีฬานี้ฟื้นคืนชีพ แต่หลายคนก็กังวลว่าการนำเสนอภาพ "แปลกใหม่" อาจบั่นทอนประเพณีที่เป็นแกนกลางของอัตลักษณ์พวกเขา

"เราต้องลบความคิดที่ว่ากีฬานี้คือซากดึกดำบรรพ์ที่ยังมีชีวิต" นางเอมิลี กาเรออน (Emilie Carreón) นักวิจัยจากมหาวิทยาลัยอิสระแห่งชาติเม็กซิโก (UNAM) และผู้อำนวยการโครงการศึกษาและฝึกฝนกีฬานี้กล่าว

นั่นคือสิ่งที่ครอบครัวโอซูนากำลังทำอยู่ หลังจากนายออเรลิโอ โอซูนา (Aurelio Osuna) ผู้เล่นอูลามาเสียชีวิต นางมาเรีย เอร์เรรา (María Herrera) ภรรยาวัย 53 ปี สืบทอดมรดกของเขาด้วยการสอนกีฬาบอลให้หลานๆ ในหมู่บ้านเล็กๆ ที่ซีนาโลอา (Sinaloa) ซึ่งอยู่ห่างจากเม็กซิโกซิตี้ไปทางตะวันตกเฉียงเหนือ 1,000 กิโลเมตร (620 ไมล์)

"เมล็ดพันธุ์นี้จะออกดอกออกผลในวันใดวันหนึ่ง" เธอกล่าว

พิธีกรรมยุคก่อนสเปน

ตามคัมภีร์โปโปลวูห์ (Popol Vuh) คัมภีร์ศักดิ์สิทธิ์ของชาวมายา (Maya) โลกถูกสร้างขึ้นจากการเล่นกีฬาบอล ที่แสงและความมืดต่อสู้กันเพื่อสร้างสมดุลระหว่างชีวิตและความตาย และทำให้จักรวาลขับเคลื่อน

ก่อนยุคของชาวมายา ชาวออลเมก (Olmecs) อารยธรรมเมโสอเมริกัน (Mesoamerican) ที่เก่าแก่ที่สุดเท่าที่ทราบ ได้เล่นกีฬานี้ การจำลองการต่อสู้ของพลังตรงข้ามนี้เป็นเรื่องปกติในวัฒนธรรมก่อนสเปนต่างๆ หลักฐานคือลูกบอลยางอายุนับพันปีที่ขุดพบในเม็กซิโก และสนามบอลเกือบ 2,000 แห่งจากนิการากัวจนถึงรัฐแอริโซนา

กีฬาที่ปรากฏในต้นฉบับโบราณ งานแกะสลักหิน และประติมากรรมต่างๆ มีหลายรูปแบบและความหมาย ตั้งแต่พิธีกรรมเรื่องความอุดมสมบูรณ์หรือสงคราม ไปจนถึงเรื่องการเมืองและแม้กระทั่งการสังเวยมนุษย์

ขณะที่ผู้เล่นบางคนถูกตัดศีรษะ — บางทีอาจเป็นฝ่ายที่แพ้ — นายคาร์ลอส นาวาเรเต (Carlos Navarrete) นักโบราณคดีและนักมานุษยวิทยาชาวกัวเตมาลาอธิบายว่าเรื่องนี้เกิดขึ้นเฉพาะในบางช่วงเวลาและบางพื้นที่ เกมที่ใช้พละกำลังหนักนี้โดยหลักเป็นงานสังคมขนาดใหญ่ ดึงดูดผู้คนมาดูเพื่อความสนุกและการพนัน

นายเอร์นัน กอร์เตส (Hernán Cortés) ผู้พิชิตชาวสเปน ประทับใจในกีฬาของจักรพรรดิแอซเทกชื่อโมกเตซูมา (Moctezuma) แต่ในที่สุดสเปนก็สั่งห้ามเล่นอูลามาและทำลายสนามบอล อาจเพราะเห็นว่าประเพณีนี้เป็นรูปแบบหนึ่งของการต่อต้านศาสนาคริสต์ สำหรับศาสนจักรคาทอลิก "ลูกบอลคือซาตานที่มีชีวิต" กาเรออนกล่าว

กีฬานี้ — ที่เล่นโดยตีลูกบอลด้วยสะโพก ปลายแขน หรือไม้ตี — รอดมาได้เฉพาะที่ชายฝั่งแปซิฟิกตอนเหนือของเม็กซิโก ที่กระบวนการล่าอาณานิคมที่นำโดยพระนิกายเยซูอิตไม่รุนแรงนัก และอูลามาก็ถูกยอมรับให้ใช้ในเทศกาลคาทอลิก นายมานูเอล อาเกวลาร์ โมเรโน (Manuel Aguilar Moreno) ศาสตราจารย์ด้านประวัติศาสตร์ศิลปะที่มหาวิทยาลัยรัฐแคลิฟอร์เนียกล่าว

ในวันเปิดการแข่งขันโอลิมปิกเม็กซิโกซิตี้ปี พ.ศ. 2511 (ค.ศ. 1968) ผู้ชมได้เห็นบุรุษร่างกำยำบิดร่างกายในรูปแบบที่ไม่คาดคิด เพื่อให้ลูกบอลยางเคลื่อนที่ได้นานที่สุด การแสดงนี้จุดประกายให้เกิดการศึกษาเกี่ยวกับกีฬาบอลและการอนุรักษ์ในทศวรรษต่อๆ มา

การฟื้นคืนชีพของกีฬา

นายลุยส์ ออเรลิโอ โอซูนา (Luis Aurelio Osuna) วัย 30 ปี ลูกชายคนโตของเอร์เรรา เริ่มเล่นอูลามาแบบสะโพกหลังเลิกเรียน เหมือนที่พ่อของเขาเคยทำเมื่อหลายทศวรรษก่อนในลอสยานิโตส ฟาร์มที่อยู่ติดกับเมืองท่ามาซาตลัน (Mazatlán) ตอนนี้ลูกๆ ทั้ง 3 คนของเขาก็เล่นด้วย

โอซูนาและแม่ของเขาสอนเด็กๆ ให้รู้จักวิธีตีบอลและคู่มือกฎที่ซับซ้อน ซึ่งรวมถึงระบบการให้คะแนนที่ทั้งได้และเสียคะแนน

พวกเขาทำเพราะรักในกีฬา แต่ก็เพราะความจริงด้วย ในรัฐที่อาชญากรรมที่จัดตั้งขึ้นแพร่หลาย

"เราต้องหาวิธีให้พวกเขาสนุกกับสิ่งดีๆ" โอซูนากล่าว

ทีมอูลามาแบบสะโพกมีผู้เล่นได้สูงสุด 6 คน และครอบครัวโอซูนาบางครั้งก็เข้าร่วมการแข่งขันหรืองานแสดง

หลายทศวรรษก่อน การแข่งขันเป็นงานใหญ่ที่ผูกกับเทศกาลทางศาสนา บางครั้งยาวนานทั้งสัปดาห์ แต่วันเหล่านั้นผ่านไปแล้ว เมื่อความสนใจน้อยลงและลูกบอลยางก็หายาก

ในทศวรรษ 2520 (1980) นายโรแบร์โต โรชิน (Roberto Rochín) ผู้สร้างภาพยนตร์ ได้บันทึกผลงานของช่างทำลูกบอลยางคนสุดท้ายในภูเขาของซีนาโลอา ช่างฝีมือคนนี้ทำลูกบอลคล้ายกับชาวออลเมก ที่ค้นพบว่าการผสมยางเหลวร้อนกับพืชชนิดหนึ่ง ทำให้ได้วัสดุที่แข็งแรง ยืดหยุ่น และทนทาน อารยธรรมนี้ทำลูกบอลที่เก่าแก่ที่สุดในโลก

การแสดงที่ก่อให้เกิดความรู้สึกหลากหลาย

ในช่วงทศวรรษ 2530 (1990) เจ้าหน้าที่จากรีสอร์ตในแคริบเบียนเม็กซิกัน เดินทางไปทั่วประเทศเพื่อตามหาครอบครัวซีนาโลอา ที่จะเป็นตัวแทนของกีฬาบอล ในฐานะแหล่งท่องเที่ยวที่ริเวียรามายา (Riviera Maya) ที่ซึ่งไม่มีใครเล่นแล้ว

"มันเป็นการแสดงล้วนๆ พวกเขาทาหน้าและสวมชุดขนนก" เอร์เรรากล่าว แต่เธอก็ยอมรับคุณค่าของมัน "นั่นแหละจุดเริ่มต้นของการฟื้นฟู"

กีฬาบอลเริ่มแพร่หลายและเป็นที่รู้จักนอกเม็กซิโก โอซูนากับทีมครอบครัวที่พ่อของเขาเคยตั้งไว้ ได้ไปเล่นอูลามาแบบสะโพกในอัฒจันทร์โรมันในอิตาลี มันดึงดูดความสนใจมากจนพวกเขาถูกจ้างให้เล่นโฆษณายาดับกลิ่นกาย เขาเล่า

ขณะที่ฟุตบอลโลกใกล้เข้ามา ทางการและบริษัทต่างๆ กำลังเปิดงานแสดงในเม็กซิโกซิตี้และกัวดาลาฮารา (Guadalajara) และให้ผู้เล่นอูลามาปรากฏตัวในแคมเปญโฆษณาที่เน้นมรดกทางวัฒนธรรมของเม็กซิโก ซึ่งจุดประกายความรู้สึกที่หลากหลาย

"พวกเราไม่ใช่ลิงในละครสัตว์" นายอันเฆล ออร์เตกา (Ángel Ortega) ผู้เล่นอูลามาวัย 21 ปีจากเม็กซิโกซิตี้ ที่เพิ่งเล่นโฆษณาทีวีร่วมกับนักฟุตบอล กล่าว

นางสาวอิลเซ ซิล (Ilse Sil) ผู้เล่นและสมาชิกของโครงการ UNAM ที่นำโดยกาเรออน เชื่อว่าการสนับสนุนจากสถาบันจะช่วยอนุรักษ์อูลามา แต่เจ้าหน้าที่ต้องส่งเสริมกีฬานี้ในชุมชนและโรงเรียน เพื่อรับสมัครผู้เล่นรุ่นใหม่ เพราะมันยังเป็นกีฬาชายขอบที่มีผู้เล่นประมาณ 1,000 คน ส่วนใหญ่อยู่ในเม็กซิโกและกัวเตมาลา

ในลอสยานิโตส หลานๆ ของเอร์เรราชอบเล่นมาก ไม่สนใจว่าจะเล่นที่ไหน — ในสนามดิน บนสนาม หรือแม้แต่ในทางเดินบ้าน — แต่ใช้มรดกล้ำค่าเสมอ ลูกบอลยางทำมือเก่าแก่หลายสิบปีจากภูเขาซีนาโลอา พวกเขาบอกว่ามันรับแรงกระแทกได้ดีกว่า

คิคิ (Kiki) วัย 8 ขวบ คือคนที่กระตือรือร้นที่สุด เขาบอกว่าตั้งใจจะฝึกต่อไปจนกว่าจะทำตามความฝันที่จะนำทีมของตัวเอง

ที่มา : Associated Press

tag:#Ulama #Mexico #เม็กซิโก #FIFAWorldCup #ฟุตบอลโลก #กีฬาโบราณ #อูลามา #วัฒนธรรม #มายา #Mesoamerican #WorldNews #FarangThai